محمد حسن خان اعتماد السلطنه

89

صدر التواريخ يا تاريخ صدور قاجار ( فارسى )

ملقب شد ، فرزندش به شرف مصاهرت سلطانى رسيد ، رتق‌وفتق عراق و فارس و يزد و قم و كاشان خصوصا و تمام بلاد ايران با او بود . مبسوط اليد و مختار . بعضى شاهزادگان بدون استيذان او نمىتوانستند مداخله در كارى كنند . با اين رتبه ، تنها به لباس مبدل به دور محلات رفتى و به علماء و فقرا و ارامل و ايتام ، تنخواه دادى و عذر خواستى و هر ساله به جماعتى از سادات و طلاب و ضعفا مرسوم و ملبوس معينى بذل نمودى و صفت او شرم حضور و حفظ الغيب و مروت و فتوت بود . از عطاى پانصد و هزار تومان اظهار انفعال مىكرد ، تمام صاحب‌منصبان دربار از او مستمرى داشتند و هنگام سفر و حضر از او نقد و جنس مىگرفتند ، از هزار تا ده هزار تومان به دفعات به نجف اشرف و عتبات فرستاد به مصارف اعمال خير و تعمير آستان مباركهء مشاهد مقدسه رسانيد . نشر كرم و شرح همم آن صدر بالاتر از آنست كه فارس قلم آن را به انتهاى ميدان اوراق رساند . هر صدرى را در ميان صدور به واسطهء صفات خوب و بدى كه داشته است مىتوان لقبى داد و اين صدر را بايد حاتم الصدور و معن الوزرا لقب نهاد . اعمال خيريه و آثار بريهء حاجى محمد حسينخان صدر اعظم در ايران و عربستان بسيار است و هر قدر كه ثبت آنها بدست آمده است در اينجا نگارش مىشود . از جمله بناى قلعهء متبركهء نجف اشرف است كه در دورشهر كشيده و اهل شهر را از بسى خطرها نجات داده است و در وقت شروع به اين كار آب درياى نجف به اينطور نزديك بيرون شهر نبوده كه به سهولت به مصارف گل‌كارى برسد ، با اين حالت نهايت جدو جهد را به كار برده ، پولهاى زياد به جهت آب‌كشى از دريا صرف نمود و از دريا آب به نزديك شهر آوردند و اين حصن را به دور شهر برپا نمودند و از گچ و آجر آن حصار را به پايان بردند و مرحوم آقا محمد اصفهانى متخلص به طلعت از براى مادهء تاريخ اين بنا اين دو بيت را سروده است :